Od idei do „zmiennej wystawy stałej”. Historia i współczesność Muzeum Plakatu w Wilanowie

Bożena Pysiewicz, ORCID: 0009-0009-5727-6220

„Stała galeria plakatu ze zmienną ekspozycją” – idea sformułowana w Wilanowie już w 1963 roku^[1] Materiał prasowy, maszynopis w Dziale Dokumentacji Naukowej Muzeum Plakatu w Wilanowie (dalej DDN MPW) segregator Janina Fijałkowska. Korespondencja. (dopisek odręczny 24.VI.1963, spotkanie z V-Ministrem Rusinkiem) – doczekała się pełnej realizacji dopiero ponad sześć dekad później. 14 marca 2026 roku, po gruntownej modernizacji budynku, Muzeum Plakatu w Wilanowie udostępniło wystawę Plakat polski. Kolekcja, przedstawiającą ponad 130 lat historii polskiego plakatu. Jej stałość nie oznacza niezmienności: ze względów konserwatorskich co trzy miesiące wymieniane są wszystkie 240 eksponatów.

Powstanie instytucji, otwartej 4 czerwca 1968 roku jako pierwsze na świecie muzeum poświęcone w całości plakatowi, poprzedziły zmiany sposobu myślenia o tej dziedzinie grafiki, rozbudowa kolekcji plakatu w Muzeum Narodowym w Warszawie, stworzenie prawnych podstaw dla jej systematycznego gromadzenia oraz budowa obiektu zaprojektowanego specjalnie na potrzeby nowej placówki. Proces ten był ściśle związany z toczącymi się w Polsce dyskusjami na temat statusu plakatu oraz z dążeniami środowiska artystycznego i badawczego do uznania go za pełnoprawną dziedzinę sztuki współczesnej^[2] W czerwcu 1953 miała miejsce I Ogólnopolska Wystawa Plakatu w Centralnym Biurze Wystaw Artystycznych w Zachęcie, a w dniach 26-27 czerwca 1953 roku odbyła się Ogólnonarodowa Narada nad Plakatem. Zapis referatów i dyskusji z tego spotkania opublikowany na prawach rękopisu O plakacie: zbiór materiałów z narad i dyskusji oraz artykułów poświęconych aktualnym problemom plakatu politycznego, Warszawa 1954. . Jednym z najważniejszych rezultatów tych działań było powstanie Międzynarodowego Biennale Plakatu w Warszawie w 1966 roku, wzorowanego na biennale weneckim^[3] Historię powstania Międzynarodowego Biennale Plakatu oraz dyskusje na temat plakatu, jakie  odbywały się na sympozjum Obraz w środowisku miejskim zorganizowanym w dniach 13–15 czerwca 1966 roku, opisała Katarzyna Matul – zob. K. Matul, Jak to było możliwe? O powstaniu Międzynarodowego Biennale Plakatu w Warszawie, Kraków 2015. , a dwa lata później otwarcie Muzeum Plakatu w Wilanowie.

Od kolekcji grafiki do Muzeum Plakatu

Plakaty trafiały do zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie jeszcze przed II wojną światową, przede wszystkim jako dary artystów i kolekcjonerów. Gabinet Rycin zyskał między innymi prace Józefa Mehoffera, Stanisława Ignacego Witkiewicza oraz Tadeusza Gronowskiego. Po wojnie zbiór znalazł się w Dziale Dokumentacji, co dobrze oddaje ówczesną niejednoznaczność statusu plakatu: był traktowany przede wszystkim jako świadectwo wydarzeń, reklamy i życia społecznego, a nie jako obiekt artystyczny. Przełom nastąpił dzięki Janinie Fijałkowskiej, zatrudnionej w MNW od 1949 roku. Dla niej impulsem do zainteresowania się plakatem był pobyt w Paryżu, gdzie zetknęła się z międzynarodowymi sukcesami polskich grafików, niemal nieznanymi i nieobecnymi w krajowej prasie. W 1961 roku Fijałkowska doprowadziła do przekazania plakatów polskich i obcych z Działu Dokumentacji do Działu Grafiki Współczesnej, a następnie w tym samym roku we wrześniu do utworzenia samodzielnej Sekcji Plakatu. Jej siedzibą stały się dwa pokoje w oficynie pałacu wilanowskiego.

„Ponieważ Jakimowiczowa^[4] Irena Jakimowiczowa (1922–1999) z Muzeum Narodowym w Warszawie związana od 1945 roku, od 1958 do 1991 roku była kuratorką Gabinetu Grafiki i Rysunku Współczesnego, w którym pracowała Janina Fijałkowska.  mało interesowała się plakatem, usamodzielniłem Fijałkowską, nadając jej tytuł kustosza […] Żona Wojciecha Fijałkowskiego, Janina zajmowała się plakatami. Ponieważ w magazynie Muzeum Narodowego było mało miejsca, Fijałkowski zaproponował, że może dać – nie pamiętam – jeden czy dwa pokoje na I piętrze w oficynie, mieszczącej na parterze stołówkę, a na piętrze kilka pokoi gościnnych”^[5] S. Lorentz, Wilanów, „Studia Wilanowskie” XII, 1999, s. 17 .

Janina Fijałkowska w swoich działaniach łączyła kompetencje historyczki sztuki, organizatorki i rzeczniczki plakatu. W 1963 roku zorganizowała w Sali Białej Pałacu Wilanowskiego konferencję poświęconą zasadom gromadzenia, przechowywania, konserwacji i prezentacji tych druków. Spotkanie miało przekonać artystów, wydawców i przedstawicieli władz, że kolekcja wymaga opieki konserwatorskiej, opracowania zasad prezentacji, finansów oraz osobnej przestrzeni. W materiale prasowym podsumowującym konferencję zapisano:

„Zależy nam bardzo na upowszechnianiu tej akcji (działalności Sekcji Plakatu – dop. BP) jak i na uzyskaniu możliwości zorganizowania stałej galerii plakatu ze zmienną ekspozycją. Galeria ta stanowiłaby drogę stałego zaznajamiania się społeczeństwa z tradycjami i dorobkiem polskiego plakatu w okresie XX-lecia międzywojennego, jak również z wyrosłymi z tej tradycji powojennymi osiągnięciami naszego plakatu”^[6] Zob. przyp. 1. .

Zdania te można dziś odczytać jako pierwsze sformułowanie idei, która wyznacza program współczesnej wystawy.

Konferencja przyniosła także wymierny rezultat prawny. Zarządzenie Ministra Kultury i Sztuki z 18 kwietnia 1964^[7] Odpis zarządzenia nr 30 z dnia 18 kwietnia 1964, Teczka syg, 1030a, s. 20–21, Archiwum Muzeum Narodowego w Warszawie (AMNW) roku zobowiązało MNW do gromadzenia, przechowywania, konserwowania, naukowego opracowywania i upowszechniania plakatów, a drukarnie – do bezpłatnego przekazywania Muzeum dwóch egzemplarzy każdego wydanego w kraju plakatu. Od tego momentu kolekcja zaczęła rosnąć lawinowo. W dokumentacji archiwalnej zachowały się liczne pisma z podziękowaniami za dary, wysyłane przez Muzeum, a także przypomnienia kierowane do wydawców o obowiązku przekazywania egzemplarzy^[8] List S. Lorentza do Ministra Kazimierza Rusinka, w którym informuje, że na 200 zakładów drukujących plakaty tylko 19 zastosowało się do wydanego Zarządzenia i przysyła plakaty do muzeum, Teczka sygn. 1063, s. 20, AMNW; Pisma do instytucji kultury przypominające o obowiązku przysyłania plakatów (m.in. do Państwowego Teatru Polskiego w Poznaniu, Dyrekcji Teatru Wielkiego, Dyrekcji Państwowej Opery, Operetki w Warszawie, Opery Śląskiej w Bytomiu, Teatru Wielkiego w Łodzi, Opery w Poznaniu, Muzeum Sztuki w Łodzi), Teczka 1063, AMNW .
Dwa pokoje w oficynie pałacu wilanowskiego szybko przestały wystarczać do przechowywania rosnącej kolekcji.

Architektura dla „sztuki ulicy”

Budowę nowej siedziby powiązano z I Międzynarodowym Biennale Plakatu. 13 czerwca 1966 roku, w dniu otwarcia wystawy konkursowej w Zachęcie, w Wilanowie położono kamień węgielny. Uczestników Biennale poproszono o przekazywanie prac do tworzonej kolekcji, a napływające odtąd plakaty z całego świata stały się jednym z najważniejszych źródeł pozyskiwania prac do Kolekcji Plakatu Obcego. Muzeum i Biennale tworzyły wzajemnie uzupełniający się system: konkurs pozwalał rozpoznawać najnowsze zjawiska oraz twórców z całego świata, a zarazem pozyskiwać ich prace. Muzeum zaś zapewniało dokumentowanie, opracowywanie i ochronę tych obiektów oraz ich prezentację na kolejnych wystawach.
W skład zespołu projektowego weszli: Jacek Cydzik – generalny projektant odbudowy zespołu pałacowo-parkowego, architektka Halina Kossuth oraz inżynier Adam Pulikowski. Projekt połączył zachowane zabudowania dawnej ujeżdżalni, wozowni i psiarni, zaprojektowane w XIX wieku przez Franciszka Marię Lanciego, z modernistycznym pawilonem wystawowym. Neoklasycystyczna fasada z rzeźbami koni prowadzi do nowoczesnego wnętrza, w którym neutralna kolorystyka bieli, czerni i szarości stanowiła tło dla barwnych druków. Główna sala otrzymała nazwę Galerii B1, nawiązującą do popularnego formatu plakatu o wymiarach 100 × 70 cm. Charakterystyczny harmonijkowy sufit, czarny wapień dębnicki, aluminiowe detale oraz przeszklona ściana otwierająca widok na park tworzyły wyrazistą i nowoczesną przestrzeń. Architektura nie miała konkurować z eksponatami, lecz umożliwiać ich atrakcyjną ekspozycję i oglądanie z różnych perspektyw.
W konkursie na Mistera Warszawy w 1968 roku budynek otrzymał tytuł Wicemistera, a w uzasadnieniu jury podkreślono:
„Nowoczesny pawilon o konstrukcji żelbetowo-szkieletowej został udanie wkomponowany w adaptowaną całość zabytkowej architektury – dawną ujeżdżalnię i wozownię wilanowską. Właśnie to umiejętne wkomponowanie nowej treści nowoczesnego na wskroś obiektu w zabytkowe zabudowania zespołu wilanowskiego oraz krajobraz parkowy zasłużyło sobie – zdaniem jury konkursu – na wysokie wyróżnienie. Wysoką ocenę uzyskał również poziom robót wykończeniowych, a w sumie walory i efekty plastyczne całości”^[9] K. Krzyżakowa, O tytuł „Mister Warszawy” „Stolica” 1969, nr 12 (23 marca), s. 2–3. Artykuł dostępny w internecie [dostęp: 15.07.2026]: Mazowiecka Biblioteka Cyfrowa – Stolica : warszawski tygodnik ilustrowany. R. 24, 1969 nr 12 (23 III) (cyfrowemazowsze.pl) .

Inauguracji Muzeum 4 czerwca 1968 roku towarzyszyły dwie wystawy: prac Jana Lenicy, Kazumasy Nagaia i Hiroshiego Tanaki, laureatów I Międzynarodowego Biennale Plakatu, oraz plakatów Wojciecha Zamecznika. Druga z nich została przygotowana w pierwszą rocznicę śmierci artysty. W pierwszym roku działalności kolekcja powiększyła się o 741 plakatów polskich i 828 plakatów obcych, w tym 308 prac nadesłanych na II Międzynarodowe Biennale Plakatu^[10] Materiały do kroniki za rok 1968, maszynopis, teczka Historia Muzeum Plakatu 1966-1968, Dział Dokumentacji Naukowej Muzeum Plakatu w Wilanowie. .

Droga do galerii stałej plakatu polskiego

Mimo że pomysł stałej galerii ze zmienną ekspozycją pojawił się w 1963 roku jeszcze przed powstaniem Muzeum, jego działalność wystawiennicza przez kolejne dziesięciolecia opierała się na wystawach czasowych: monograficznych, tematycznych oraz prezentujących dorobek laureatów Międzynarodowego Biennale Plakatu. Do koncepcji stałej ekspozycji plakatu polskiego, powracano w 1985 i 1995 roku. W styczniu 1995 roku w dawnej przestrzeni magazynowej, przekształconej w Galerię B2, Krystyna Spiegel i Mariusz Knorowski przygotowali wystawę Historia polskiego plakatu. Pokazano na niej 188 prac z lat 1892–1992. Zestaw eksponatów miał być wymieniany co trzy miesiące, a cała ekspozycja demontowana na czas wystaw związanych z Biennale. Zrealizowano jednak tylko pierwszą odsłonę, która nie doczekała się kontynuacji. Próba ta ujawniła podstawowy problem związany z przygotowaniem stałej wystawy grafiki: jak pogodzić potrzebę ciągłego udostępniania dzieł z koniecznością ochrony wrażliwych obiektów na podłożu papierowym. Do idei stałej wystawy prezentującej historię polskiego plakatu zespół Muzeum powrócił w 2020 roku. Prace nad koncepcją i scenariuszem ekspozycji toczyły się równolegle z remontem i gruntowną modernizacją budynku muzeum.
Przygotowana wystawa ma układ chronologiczny, przemiany form artystycznych zestawiono z kolejnymi okresami historii Polski od końca XIX wieku aż po czasy współczesne. W obrębie tej osi czasu prezentowane są plakaty polityczne, społeczne, reklamowe i kulturalne (filmowe, teatralne i związane z wystawami). Chronologia nie sprowadza się tu jednak do prostego porządku dat. Pozwala obserwować, jak plakat przejmował język malarstwa i grafiki warsztatowej, korzystał z fotografii, fotomontażu i nowych technologii, a zarazem wypracowywał własne strategie komunikacji oparte na skrócie, metaforze i znaku. Wystawa ukazuje równolegle przemiany instytucji, dla których plakaty były projektowane: teatru, kina, przemysłu, turystyki, organizacji społecznych i aparatu państwa.
Udostępnienie wystawy Plakat polski. Kolekcja 14 marca 2026 roku oznaczało zatem nie tylko ponowne otwarcie Muzeum Plakatu, ale zmianę modelu prezentacji kolekcji opartej aktualnie na długofalowej narracji, którą można uzupełniać, aktualizować i poddawać krytycznej rewizji. Wystawa nie zamyka historii polskiego plakatu w jednym kanonie, lecz tworzy ramę, wewnątrz której mogą pojawiać się zarówno nowe nabytki, jak i prace mniej znanych twórczyń i twórców.

Wystawa stała, która musi się zmieniać

Kolekcja plakatu polskiego obejmuje ponad 35 700 tytułów, a z uwzględnieniem dubletów (kolejnych egzemplarzy danego tytułu) jej liczebność przekracza 75 tysięcy obiektów. Wybór niewielkiego fragmentu tak rozległego zbioru wymagał pogodzenia kryteriów artystycznych, historycznych i kuratorskich. Plakaty miały być nie tylko wybitnymi projektami, lecz także wizualnymi znakami swoich czasów: dokumentami życia politycznego, społecznego, gospodarczego i kulturalnego.
Najważniejszym założeniem ekspozycji Plakat polski. Kolekcja jest prezentacja oryginałów – przede wszystkim pierwszych wydań, a w przypadku ich braku kolejnych edycji. Materialność i rodzaj papieru, format, technika druku i ślady użytkowania razem z ikonografią tworzą autentyczność plakatu i nie mogą zostać zastąpione reprintem ani obrazem na ekranie monitora. Pokaz oryginałów pociąga jednak za sobą rygor konserwatorski. Prace na papierze mogą być eksponowane przez ograniczony czas (około trzy miesiące) bez dostępu światła dziennego, w stabilnej temperaturze i wilgotności. Dlatego do wystawy przygotowano trzy zestawy po 240 prac, łącznie 720 plakatów. Co trzy miesiące ekspozycja jest czasowo zamykana, a wszystkie obiekty są wymieniane. Scenografia zaprojektowana przez Syfon Studio pozostaje stała, lecz jej modularność pozwala dostosować układ do zmieniających się formatów i zestawień. Paradoks „zmiennej wystawy stałej” nie jest więc zabiegiem retorycznym, ale precyzyjnym opisem modelu działania: stałe pozostają opowieść, miejsce i struktura, zmienia się natomiast materialna reprezentacja kolekcji. Każda rotacja wydobywa inne relacje między pracami, inaczej akcentuje zagadnienia i stopniowo poszerza obraz historii polskiego plakatu.

Głos publiczności i praca zespołu

Na ostateczny kształt wystawy miały również wpływ konsultacje prowadzone w 2022 roku i na początku 2023 roku. W spotkaniach uczestniczyło ponad 120 osób: dorosłych oraz uczniów szkół średnich. Rozmawiano o wyborze dzieł, scenografii, tekstach informacyjnych i sposobach zwiedzania. Uczestnicy podkreślali, że plakaty powinny tworzyć opowieść o społeczeństwie, kulturze, polityce i modzie, a ekspozycja nie powinna być przeładowana ani dziełami, ani multimediami. Wskazywali również na znaczenie światła, koloru, miejsc odpoczynku oraz kompetentnej i pomocnej obsługi. W odpowiedzi na te potrzeby przygotowano rozszerzone opisy zamieszczone w podpisach do dzieł, materiały edukacyjne oraz dotykowe kopie wybranych plakatów (tyflografiki) , a także nagrano audioprzewodnik i audiodeskrypcje. Ekspozycji towarzyszy również katalog zawierający eseje poświęcone poszczególnym rozdziałom, opisy dzieł oraz ilustracje wszystkich obiektów prezentowanych w kolejnych trzech odsłonach wystawy

Realizacja wystawy była przedsięwzięciem zespołowym. Koncepcję przygotował pięcioosobowy zespół kuratorski w składzie: Izabella Iwanicka-Dzierżawska, Mariusz Knorowski, Aleksandra Oleksiak, Bożena Pysiewicz i Michał Warda, a konserwatorki Marta Kłosiewicz i Agnieszka Potrzebnicka-Romanowicz dokonały przeglądu, konserwacji i przygotowały do ekspozycji 720 obiektów. Równolegle prowadzono prace magazynowe i inwentarzowe, oprawiano i digitalizowano obiekty oraz dokonywano ustaleń dotyczących praw autorskich. W tym sensie „zmienna wystawa stała” jest nie tylko projektem kuratorskim, ale również wynikiem współpracy całego zespołu pracowników.

Plakat w muzeum

Otwarcie Muzeum Plakatu w 1968 roku było ważnym etapem procesu zmiany statusu tej dziedziny grafiki. Ulotne druki, projektowane do funkcjonowania na ulicy, zostały uznane za dzieła wymagające inwentaryzacji, konserwacji i badań. „Umuzealnienie” zapewnia im trwanie, lecz równocześnie odrywa od pierwotnej sytuacji komunikacyjnej. Jan Lenica porównywał plakaty prezentowane w galerii do „egzotycznych ptaków przeniesionych z dżungli do klatek ogrodu zoologicznego”^[11] E. Czerwiakowska, Portret artysty ze skrzydlatym wielbłądem, [w:] Jan Lenica, red. E. Czerwiakowska, Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski, Warszawa, 28 kwietnia – 4 czerwca 2000, Warszawa 2000, s. 9-10. . Obraz ten trafnie ujmuje napięcie pomiędzy krótkotrwałą obecnością w przestrzeni publicznej, a ochroną zapewnianą przez muzeum.

W muzeum plakat przestaje być aktualnym komunikatem, ale staje się świadectwem epoki. Można go oglądać wiele lat po wydarzeniu, które reklamował lub komentował, zestawiać z innymi pracami, badać jego język obrazowy, liternictwo, rodzaj papieru czy technikę druku. Tracąc doraźną użyteczność, zyskuje możliwość przywoływania historii. Przypomina filmy, przedstawienia, koncerty, akcje społeczne, podróże, produkty, polityczne konflikty i kampanie wyborcze. Na muzealnej ekspozycji jest jednocześnie autonomicznym obrazem i dokumentem historii.

Współczesny plakat funkcjonuje w wielu obiegach i nie jest już zależny wyłącznie od ulicy jako podstawowego miejsca prezentacji. Nadal powstaje na zamówienie teatrów, muzeów, festiwali i innych instytucji kultury, ale także na konkursy i biennale, jako autorski komentarz kulturalny, społeczny lub polityczny w formule self-edition oraz jako obiekt kolekcjonerski. Muzealna ekspozycja pokazuje ciągłość tradycji, a jednocześnie ujawnia, jak zmieniały się techniki druku, zleceniodawcy i obieg plakatu. Ekspozycja nie traktuje stałości jako niezmienności. Każda odsłona potwierdza, że historię plakatu można opowiadać wielokrotnie – z różnych perspektyw i poprzez odmienne zestawy obiektów. Spełnia się tym samym wizja sformułowana już w 1963 roku: muzeum staje się miejscem stałego spotkania z polskim plakatem. Realizacja tej „stałej galerii plakatu ze zmienną ekspozycją” była możliwa dzięki reprezentatywnemu, wielotysięcznemu zbiorowi Muzeum Plakatu w Wilanowie, Oddziału Muzeum Narodowego w Warszawie.
Historia Muzeum Plakatu zatacza więc krąg. Zaczęła się od rozpoznania, że plakat – choć masowy, użytkowy i z natury nietrwały – zasługuje na taką samą muzealną troskę jak inne dziedziny sztuki. Prowadziła przez determinację pierwszej kuratorki Janiny Fijałkowskiej oraz wspierających ją grafików, badaczy i muzealników, rozwój kolekcji, powstanie nowoczesnego budynku i kolejne dekady wystaw czasowych. Współczesnym dopełnieniem tej historii jest wystawa Plakat polski. Kolekcja – jedyna tego rodzaju stała ekspozycja plakatu w Polsce i na świecie, prezentująca historię tej dziedziny poprzez regularnie wymieniane zestawy oryginalnych prac.